แปรงฟันแรงเกินไป เสี่ยงเหงือกร่นและฟันสึกไหม

แปรงฟันแรงแค่ไหนถึงเรียกว่าแรงเกินไป?

หลายคนเข้าใจว่ายิ่งแปรงแรงฟันยิ่งสะอาด แต่คราบจุลินทรีย์ที่เกาะฟันเป็นคราบนิ่ม ไม่จำเป็นต้องใช้แรงขัดมาก สิ่งที่ทำให้ฟันสะอาดจริงคือการวางขนแปรงให้ถูกตำแหน่งและแปรงให้ทั่วทุกด้าน ไม่ใช่การออกแรงกด ถ้าแปรงเสร็จแล้วรู้สึกเหงือกแสบ หรือเห็นขนแปรงแบนราบไปกับฟันทุกครั้งที่แปรง อาจเป็นสัญญาณว่ากำลังใช้แรงมากกว่าที่จำเป็น

แปรงฟันแรงส่งผลต่อเหงือกและฟันอย่างไร?

ผลแรกเกิดกับเหงือก ADA ระบุว่าเหตุผลที่แนะนำแปรงขนนุ่มคือช่วยลดความเสี่ยงที่เหงือกจะถลอกจากการแปรง เมื่อเหงือกถูกเสียดสีซ้ำ ๆ ทุกวัน Cleveland Clinic อธิบายว่าเหงือกที่บางหรือได้รับความเสียหายอาจร่นถอยลง จนเผยให้เห็นผิวรากฟันซึ่งไวต่อความรู้สึกมากกว่าตัวฟัน คนที่เหงือกร่นจึงมักรู้สึกเสียวฟันเวลาดื่มน้ำเย็นหรือเวลาแปรงฟัน

ผลที่สองเกิดกับเนื้อฟัน คณะทันตแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จัดให้การสึกจากการขัดถู (abrasion) เป็นหนึ่งในรูปแบบของฟันสึก และระบุว่าการใช้แปรงขนแข็งร่วมกับการแปรงถูไปมาแรง ๆ ในแนวนอนทำให้บริเวณคอฟันสึก และอาจเห็นเป็นรอยเว้าบริเวณคอฟันใกล้ขอบเหงือก นอกจากนี้การแปรงฟันทันทีหลังดื่มเครื่องดื่มที่เป็นกรดก็ยิ่งเร่งให้ฟันสึกเร็วขึ้น

การสึกของเคลือบฟันและเหงือกร่นมักค่อย ๆ เกิดขึ้นทีละน้อย หลายคนจึงไม่รู้ตัวจนกว่าจะเริ่มเสียวฟันหรือเห็นว่าฟันดูยาวขึ้น การปรับวิธีแปรงตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงสำคัญกว่าการรอให้มีอาการ

สัญญาณว่ากำลังแปรงฟันแรงเกินไปมีอะไรบ้าง?

สัญญาณที่สังเกตได้ง่ายที่สุดคือสภาพของแปรงเอง ADA แนะนำให้เปลี่ยนแปรงประมาณทุก 3-4 เดือน และขนแปรงที่สึกแล้วจะทำความสะอาดได้น้อยลง ถ้าแปรงที่เพิ่งใช้ได้ไม่นานมีขนบานแผ่ออกด้านข้างแล้ว ลองสังเกตว่าตัวเองกดแปรงแรงเกินไปหรือเปล่า เรื่องนี้มีรายละเอียดเพิ่มเติมในบทความถาม-ตอบเรื่องขนแปรงบานเร็วผิดปกติ

สัญญาณอื่นที่ควรสังเกต ได้แก่ เหงือกเจ็บหรือแสบหลังแปรงฟัน เสียวฟันเวลาแปรงหรือเวลาดื่มของเย็น ฟันบางซี่ดูยาวขึ้นกว่าเดิมเพราะขอบเหงือกถอยลง และมีรอยเว้าที่คอฟันใกล้ขอบเหงือก

อาการเหล่านี้อาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้ด้วย เช่น ฟันผุ ฟันร้าว หรือการนอนกัดฟัน จึงไม่ควรสรุปเอาเองว่าเป็นเพราะแปรงแรงอย่างเดียว ถ้ามีอาการต่อเนื่อง ควรให้ทันตแพทย์ตรวจเพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง

จับแปรงอย่างไรเพื่อลดแรงกด?

เคล็ดลับง่าย ๆ คือเปลี่ยนจากการกำด้ามแปรงทั้งกำมือ มาจับด้วยปลายนิ้วเหมือนจับปากกาหรือดินสอ การจับแบบนี้มักทำให้ออกแรงกดน้อยลง และควบคุมทิศทางของแปรงได้ละเอียดกว่าการกำแน่นทั้งมือ

เรื่องท่าทาง คณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล แนะนำให้วางขนแปรงทำมุมประมาณ 45 องศากับขอบเหงือก ขยับแปรงเป็นช่วงสั้น ๆ ไม่เกินครึ่งซี่ฟัน ประมาณ 10 ครั้งต่อตำแหน่ง แล้วค่อยเลื่อนไปตำแหน่งถัดไป ให้ทั่วทั้งด้านนอก ด้านใน และด้านบดเคี้ยว แปรงอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ครั้งละประมาณ 2 นาที หลีกเลี่ยงการถูแปรงไปมายาว ๆ ในแนวนอน เพราะเป็นท่าที่ทำให้คอฟันสึก

ลองนึกภาพว่ากำลังนวดเหงือกเบา ๆ มากกว่าขัดคราบ ถ้ายังไม่แน่ใจว่าแรงแค่ไหนถึงพอดี ให้สังเกตว่าขนแปรงไม่ควรแบนราบลงไปกับฟันขณะแปรง ขั้นตอนการแปรงฟันแบบละเอียดอ่านต่อได้ในคู่มือวิธีแปรงฟันที่ถูกต้องของ THAYA

แปรงขนนุ่มช่วยลดความเสี่ยงได้ไหม?

ช่วยได้ ADA แนะนำแปรงขนนุ่มเพราะช่วยลดความเสี่ยงที่เหงือกจะถลอก และ Cleveland Clinic ก็ระบุว่าแปรงขนแข็งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้เคลือบฟันสึกและเหงือกร่น คณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เองก็แนะนำแปรงขนนุ่มคู่กับยาสีฟันผสมฟลูออไรด์สำหรับการแปรงฟันประจำวัน

แต่แปรงขนนุ่มไม่ได้แก้ปัญหาได้ทั้งหมด ถ้ายังกดแรงและถูแนวนอนเหมือนเดิม ขนแปรงก็ยังเสียดสีเหงือกและคอฟันได้อยู่ดี แปรงขนนุ่มจึงต้องมาพร้อมกับการจับแปรงเบามือและท่าแปรงที่ถูกต้อง และควรเปลี่ยนแปรงเมื่อขนเริ่มบาน เพราะขนที่บานแล้วทำความสะอาดได้ไม่ดี

ถ้าคุณใช้แปรงสีฟัน THAYA Extra Soft (แพ็ก 6 ชิ้น) หลักการก็เหมือนแปรงทุกด้าม คือใช้แรงกดเบา ๆ และตรวจสอบฉลากบนบรรจุภัณฑ์ก่อนใช้ ส่วนวิธีเลือกขนาดหัวแปรงและความนุ่มของขนแปรงให้เหมาะกับตัวเอง อ่านเพิ่มได้ในคู่มือเลือกแปรงสีฟันขนนุ่ม

ถ้าเหงือกร่นหรือฟันสึกแล้ว ควรทำอย่างไร?

ขั้นแรกคือหยุดสาเหตุที่ทำให้แย่ลง เปลี่ยนมาใช้แปรงขนนุ่ม ลดแรงกด และเลิกถูแปรงแนวนอน จากนั้นควรนัดพบทันตแพทย์เพื่อตรวจว่าเหงือกร่นหรือฟันสึกมากน้อยแค่ไหน และมีสาเหตุอื่นร่วมด้วยหรือไม่

Cleveland Clinic ระบุว่าการดูแลอาการเสียวฟันมีหลายทาง เช่น ยาสีฟันลดอาการเสียวฟัน การเคลือบฟลูออไรด์ การอุดปิดผิวฟัน หรือการเคลือบเนื้อฟัน ซึ่งทันตแพทย์จะเลือกตามสภาพฟันของแต่ละคน ไม่ควรรอจนปวดมาก เพราะการพบแต่เนิ่น ๆ ทำให้มีทางเลือกมากกว่า ส่วนคำถามว่าเหงือกที่ร่นไปแล้วจะกลับมาเองได้หรือไม่ ดูรายละเอียดได้ในคู่มือป้องกันเหงือกร่นของ THAYA

สรุปแล้วควรจำอะไรบ้าง?

• แรงกดมากหรือแปรงขนแข็งทำให้เคลือบฟันสึกและเหงือกร่นได้
• จับแปรงแบบจับปากกา วางมุม 45 องศา ขยับสั้น ๆ ไม่ถูแนวนอน
• ขนแปรงบานเร็ว เหงือกแสบ หรือเสียวฟัน เป็นสัญญาณให้ลดแรง
• แปรงขนนุ่มช่วยได้ แต่ต้องใช้คู่กับแรงกดที่เบา